در جهانی که کلمهها نهتنها وسیلهای برای بیان افکار، بلکه ابزاری برای ساختن واقعیتها هستند، ادبیات واقعگرا جایگاهی ویژه دارد. این گونۀ ادبی که وارد مرزهای خیال نمیشود و مستقیماً با تجربههای زیسته، تاریخ، علم و روابط انسانی سروکار دارد، پلی است میان گذشته و حال و نیز میان فرد و جامعه.
معنای پنهان یک واژه
در این سالهای اخیر در میان جامعه ادبی ایران دو کلمه از پر بسامدترین کلمات بودهاند: «ناداستان» و «روایت». کلماتی که هر کسی به تناسب یا میل خودش معنایی از آن اراده کرد و عجیبتر اینکه هیچکس هم تعریفی جامع و مانع از این کلمات ارائه نداد. این پریشانی یا ناتعریفی سبب شد آثار فراوانی تولید شود که متر و معیار مشخصی ندارند و سردرگمی گستردهای برای مخاطب به وجود آوردند؛ از طرفی کسانی که مشتاق نوشتن از واقعیت بودند خسته و ملول از این همه تشویش شدند.
«ناداستان یا روایت؟» تلاشی است برای روشنتر کردن معنای پنهان این واژهها و برخی مفاهیم کلیدی در ادبیات واقعگرا و ناداستان فارسی. نویسنده در این کتاب کوشیده تا چشماندازی منسجم و تحلیلی از ادبیات واقعگرا ارائه کند و مرزهای پراکنده، مبهم و گاه سوءفهمشدهی ناداستان را روشن سازد. در این کتاب با این مباحث فراوانی آشنا میشوید از جمله:
شیوههای بیان واقعیت چیست؟
معادل معنای نانفیکشن در فارسی چیست؟
مسیر روایت از کشف تا خلق چیست؟
چگونه میتوانیم روایت خلق کنیم؟
نسبت جستار و ادبیات واقعگرا در چیست؟
انواع گونههای روایت و جستار چه هستند؟
در سالهای اخیر، در فضای ادبیات و نقد ایران، واژۀ روایت با دامنهای شگفتانگیز و اغلب مبهم به کار رفته است. از خاطرهنویسی و جنگنگاری گرفته تا تجربهنگاری و والدنگاری و نوشتارهای واقعگرا، همگی ذیل عنوان روایت تعریف شدهاند. گویی هر متنی که بر تجربۀ زیسته بنا شده، ذاتاً روایت است. این درحالی است که چنین کاربردی، در تضاد با معنای اصلی و سنت نظری واژۀ روایت در زبان انگلیسی و ادبیات غربی است. اغلب در آن سنت، روایت به متنی گفته میشود که بر ساختار داستانی و روایتپردازی روایی تکیه دارد. از این منظر، هر تجربهنگاری یا خاطرهنویسیای، فقط بهدلیل ذکر اولشخص یا زمانمندی، روایت تلقی نمیشود. به بیان دیگر، فرض رایج در فضای ادبی ایران چنین است: هر متنی که تجربهای واقعی یا شخصی یا اجتماعی را بازگو کند، روایت است. در مقابل، نظریۀ حاضر بر این اصل استوار است:
ادبیات واقعگرا (نانفیکشن) تا زمانی که واجد عمق ساختاری یا فرم روایی یا ظرفیت چندلایۀ معنایی نباشد، روایت نیست؛ بلکه تنها گزارشی تجربی است. تنها زمانی میتوان آن را روایت نامید که نویسنده بتواند از سطح گزارشگری عبور کند و به برش عمقی در متن برسد، یعنی به تأمل، آفرینش فضا، بازسازی ذهنیت و لایهگذاری معنایی.
اطلاعات فیپا، اطلاعات ناشر
